Cả Mihály và anh em nhà Tamas đều thích đóng kịch, tự đóng kịch với nhau và vở nào cũng vậy, Eva luôn là nữ hoàng, là người còn sống giữa những người chết trong vở kịch : Tamas và Mihály. Szerb Antal thuộc nhóm những nhà văn hoàng kim của văn học Châu Âu. Là một người Hung chính gốc, cái nôi của Thiên Chúa giáo, những ngôn ngữ cổ nhất nhì thế giới, cùng sự uyên bác, trí tuệ, ông mang trong mình không biết bao nhiêu nền văn hóa. Trong chuyến tàu tìm về ký ức, Mihály luôn nhìn thấy Tamas, người bạn đã tự sát, ngủ ở nghĩa địa, cảm thấy say mê, ngon giấc trước khi ánh sáng kéo đến và làm anh kinh hãi. Những tiểu thuyết viết về ma, người không hiếm, văn học Việt Nam, Nguyễn Bình Phương cũng thường khảo sát ở chủ đề này, chỉ khác, Phương dùng tính âm để giải nghĩa cho tính đời và ma quỷ trong văn của Phương vẫn mang căn tính của chủng người chưa được thuần hóa, đọc Antal, tôi thấy chất âm tà được gặn bỏ đi, mất hẳn sự phàm tục để trở thành một hữu thể tâm linhthực sự. Tamas đã ám vào Eva, còn Ervin đã trừ tà cho Eva, nhưng sự thật trong cuộc đối thoại giữa hai người là thế nào. Tamas thật sự đã đi vào cõi bất tử hay vẫn còn lưu vong trong thân xác người em, người tình-Eva và người bạn hữu chí đời – Mihály. Để đọc sâu hơn, tôi cần nhẩm lại cái tên của tiểu thuyết như một thứ bùa, một lời kinh lễ trong ngày rửa tội : Lữ khách và cỡi trăng. Trước giờ, khi bàn đến sự cô đơn, độc hành giữa người với vật ( thiên nhiên cũng là một thứ vật chất) chỉ có lữ khách và trăng. Nhưng “Cõi” là một thứ khác hẳn, tính bao quát rộng và vô biên hơn. Cõi trăng vừa là cái vũ trụ trong mặt trăng và chứa đựng mặt trăng, vừa là một thế giới thần bí được tạo ra từ trăng, không khác gì mũi tên của nàng Actemit trong thần thoại Hy Lạp. Trong tiểu thuyết, lữ khách không phải chỉ là Mihály, nhân vật trung tâm, mà là một nhóm người, từ Erzsi, vợ Mihály, Eva, Ervin, Janos, Zolhta, chồng Erzsi, thậm chí cả Tamas, linh hồn đang mắc cửi trong vực xoáy ký ức trong cõi trăng. Họ đi, không đồng hành trong một cuộc hành trình luôn có sự chạm mặt, trực tiếp hoặc gián tiếp qua thư từ, những lời kể lại hoặc một sự phân tâm, xuyên thủng vỏ màng của thời gian và không gian. “Trăng giăng lưới xuống…” Antal viết, và bủa lấy tất cả, và không có sự trói siết nào.. Ervin trở thành linh mục của dòng Phanxico, có lẽ trong bốn người, anh ta đã tự chọn cho mình lối thoát thiện chí nhất. Mihaly không đóng kịch nữa sau cái chết của Tamas và bước vào một vở kịch lớn, đau đớn hơn khi phải cố sống, cố thích nghi trong cộng đồng người xa lạ, tương tự, Eva cũng phải nhập vai nữ hoàng như nhiều năm trước, cô đi với những người đàn ông giàu có mà sáo rỗng, trở thành con búp bê, con chim đã mất đi giọng nói và sải cánh xuyên lên bầu trời. Vực xoáy trong Eva có lớn hơn Mihály? Thế còn Tamas, chàng có còn thực hữu trong đời sống hay chỉ bị bỏ rọ, kéo chân xuống trần gian bởi người bạn Mihály tội nghiệp, yêu sự cô đơn nhưng không thể chống lại sự xâm thực của cô đơn. Suy cùng, con người vẫn quen làm khổ nhau, dù khi đã sống hay lìa đời.
